IAS 37 – Dự phòng, nợ phải trả tiềm tàng và tài sản tiềm tàng

01Phạm vi áp dụng

IAS 37 không áp dụng cho các khoản đã có chuẩn mực riêng: công cụ tài chính (IFRS 9), hợp đồng chưa thực hiện (trừ hợp đồng có rủi ro lỗ), thuế thu nhập (IAS 12), thuê tài sản (IFRS 16), phúc lợi nhân viên (IAS 19), hợp đồng bảo hiểm (IFRS 17).

02Nội dung chính

Điều kiện ghi nhận dự phòng

Phải thỏa đồng thời ba điều kiện:

1. Có nghĩa vụ hiện tại (pháp lý hoặc ngầm định) phát sinh từ một sự kiện trong quá khứ.
2. Có khả năng (probable, tức nhiều khả năng xảy ra hơn là không) phải chi ra nguồn lực kinh tế.
3. Ước tính được số tiền một cách đáng tin cậy.

Nghĩa vụ ngầm định (constructive obligation) phát sinh khi doanh nghiệp, qua thông lệ hoặc tuyên bố công khai, đã tạo kỳ vọng hợp lý cho bên khác rằng mình sẽ thực hiện, ví dụ chính sách hoàn tiền vượt mức luật yêu cầu.

Đo lường

• Dự phòng ghi theo ước tính tốt nhất (best estimate) số tiền cần chi để thanh toán nghĩa vụ tại ngày báo cáo.
• Nhiều kết quả có thể xảy ra, như bảo hành hàng loạt: dùng giá trị kỳ vọng (expected value). Nghĩa vụ đơn lẻ: dùng kết quả có khả năng xảy ra cao nhất, điều chỉnh nếu các kết quả khác lệch nhiều.
• Nếu ảnh hưởng của giá trị thời gian của tiền là trọng yếu, phải chiết khấu bằng lãi suất trước thuế. Phần tăng dần theo thời gian (unwinding) ghi vào chi phí tài chính.
• Khoản bồi hoàn từ bên thứ ba như bảo hiểm chỉ ghi nhận khi gần như chắc chắn nhận được, ghi thành tài sản riêng, không trừ vào dự phòng.

Các trường hợp áp dụng cụ thể

• Lỗ hoạt động tương lai: không được lập dự phòng.
• Hợp đồng có rủi ro lỗ (onerous contract): ghi dự phòng theo số thấp hơn giữa chi phí thực hiện hợp đồng và chi phí phạt khi hủy. Chi phí thực hiện gồm chi phí tăng thêm và phần phân bổ chi phí khác liên quan trực tiếp đến hợp đồng.
• Tái cơ cấu: chỉ có nghĩa vụ ngầm định khi có kế hoạch chính thức chi tiết và đã công bố hoặc bắt đầu thực hiện. Chỉ tính chi phí trực tiếp, không tính đào tạo lại nhân viên ở lại.
• Chi phí sửa chữa lớn, bảo dưỡng định kỳ trong tương lai: không lập dự phòng, vì doanh nghiệp có thể tránh bằng cách bán tài sản.

Nợ và tài sản tiềm tàng

• Nợ tiềm tàng (contingent liability): nghĩa vụ có thể có, hoặc nghĩa vụ hiện tại chưa đạt điều kiện ghi nhận. Không ghi nhận, chỉ thuyết minh, trừ khi khả năng chi ra là rất thấp.
• Tài sản tiềm tàng (contingent asset): thuyết minh khi có khả năng thu được. Chỉ ghi nhận khi việc thu được gần như chắc chắn, lúc đó nó không còn là tài sản tiềm tàng.

03Ví dụ minh họa

Ngày 1/1/2026, Công ty Mỏ Đá Hòa Bình đưa vào khai thác một mỏ đá. Giấy phép yêu cầu hoàn trả mặt bằng sau 5 năm, chi phí ước tính tại thời điểm đó là 1.000 triệu đồng. Lãi suất chiết khấu trước thuế là 8%. Chi phí xây dựng mỏ là 5.000 triệu.

Bước 1: ghi nhận ban đầu. Nghĩa vụ phát sinh ngay khi mở mỏ (sự kiện quá khứ). Dự phòng = 1.000 / 1,08⁵ = 1.000 × 0,680583 = 680,58 triệu, cộng vào nguyên giá tài sản theo IAS 16: 5.000 + 680,58 = 5.680,58.

Bước 2: năm 2026.

Sau 5 năm, dự phòng tăng dần lên đúng 1.000 triệu, vừa lúc phải chi.

04Những chỗ hay nhầm

• Lập dự phòng cho lỗ hoạt động năm sau hay cho đợt đại tu dự kiến. Cả hai đều không có nghĩa vụ hiện tại.
• Ghi dự phòng tái cơ cấu chỉ vì hội đồng quản trị đã thông qua, trong khi chưa công bố hay bắt đầu thực hiện.
• Trừ khoản bồi thường bảo hiểm vào dự phòng. Phải ghi thành tài sản riêng, và chỉ khi gần như chắc chắn nhận được.
• Ghi nhận tài sản tiềm tàng khi mới chỉ "có khả năng" thu được.
• Quên chiết khấu, hoặc ghi phần unwinding vào chi phí hoạt động thay vì chi phí tài chính.

05Cập nhật 2026–2027

IAS 37 chưa có sửa đổi mới có hiệu lực. Sửa đổi trực tiếp gần nhất là Onerous Contracts—Cost of Fulfilling a Contract (5/2020), làm rõ chi phí thực hiện hợp đồng. Bản dự thảo Provisions—Targeted Improvements (12/11/2024) đến tháng 9/2026 vẫn đang tái thảo luận, chưa có ngày ban hành; khi học và thi, dùng IAS 37 hiện hành. Tháng 11/2025, IASB công bố thêm ví dụ minh họa về thuyết minh yếu tố không chắc chắn, có cả IAS 37; các ví dụ này không có ngày hiệu lực.

06So với chuẩn mực Việt Nam

VAS 18 – Các khoản dự phòng, tài sản và nợ tiềm tàng dựa trên IAS 37 nên nguyên tắc ghi nhận khá giống. Chế độ kế toán Việt Nam trước đây cho phép trích trước chi phí sửa chữa lớn. Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC (áp dụng từ 01/01/2026), chi phí sửa chữa không trích trước mà phân bổ sau khi phát sinh, gần hơn với IAS 37.

07Học ở môn ACCA nào

IAS 37 thi ở cả FR và SBR kỳ 9/2026–6/2027. FR thường hỏi điều kiện ghi nhận, dự phòng hoàn trả mặt bằng có chiết khấu và tình huống bảo hành. SBR thêm tái cơ cấu và khía cạnh đạo đức khi dùng dự phòng để "làm đẹp" lợi nhuận. Sự kiện sau ngày báo cáo ảnh hưởng đến dự phòng: xem IAS 10.