IFRS 15 – Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng

01Phạm vi áp dụng

Áp dụng cho mọi hợp đồng với khách hàng, trừ hợp đồng thuê (IFRS 16), hợp đồng bảo hiểm (IFRS 17), công cụ tài chính (IFRS 9) và trao đổi phi tiền tệ giữa các đơn vị cùng ngành để phục vụ bán cho khách hàng. Chuẩn mực cũng hướng dẫn chi phí để có và để thực hiện hợp đồng.

02Nội dung chính

Bước 1 và 2: hợp đồng và nghĩa vụ thực hiện

Hợp đồng phải được các bên phê duyệt, xác định được quyền và điều khoản thanh toán, có nội dung thương mại, và khả năng thu tiền là probable (có thể xảy ra). Sau đó tách các nghĩa vụ thực hiện (performance obligation). Mỗi hàng hóa, dịch vụ distinct (riêng biệt) là một nghĩa vụ: khách hàng hưởng lợi được từ nó và nó tách được khỏi các cam kết khác trong hợp đồng.

Bước 3: giá giao dịch

Giá giao dịch là số tiền đơn vị kỳ vọng được hưởng, gồm cả khoản biến đổi như chiết khấu, thưởng, phạt, ước tính bằng giá trị kỳ vọng hoặc số có khả năng nhất. Khoản biến đổi chỉ được đưa vào trong chừng mực rất có khả năng không bị đảo ngược đáng kể sau này (constraint). Giá còn được điều chỉnh cho yếu tố tài chính đáng kể, khoản thanh toán phi tiền tệ và khoản phải trả cho khách hàng.

Bước 4: phân bổ

Giá giao dịch phân bổ cho từng nghĩa vụ theo tỷ lệ giá bán riêng lẻ (stand-alone selling price). Chiết khấu khi mua gói chia tỷ lệ cho mọi nghĩa vụ, trừ khi có bằng chứng nó chỉ thuộc về một phần.

Bước 5: ghi nhận theo thời gian hay tại thời điểm

Ghi nhận theo thời gian (over time) nếu thỏa một trong ba điều kiện: khách hàng đồng thời nhận và tiêu dùng lợi ích; đơn vị tạo ra hoặc nâng cấp tài sản do khách hàng kiểm soát; tài sản không có cách dùng khác và đơn vị có quyền thu tiền cho phần đã hoàn thành. Không thỏa điều kiện nào thì ghi nhận tại thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát, xét các dấu hiệu như quyền thu tiền, quyền sở hữu pháp lý, chuyển giao vật chất, rủi ro và lợi ích.

Chi phí hợp đồng và trình bày

Chi phí tăng thêm để có hợp đồng, như hoa hồng bán hàng, được vốn hóa nếu kỳ vọng thu hồi; hợp đồng từ một năm trở xuống được miễn theo ngoại lệ thực tế. Bảng tình hình tài chính trình bày tài sản hợp đồng (contract asset), nợ phải trả hợp đồng (contract liability) và khoản phải thu.

03Ví dụ minh họa

Ngày 01/7/2026, công ty Bình Minh bán một máy đóng gói kèm 2 năm bảo trì với giá trọn gói 1.000 triệu đồng, thu tiền ngay. Giá bán riêng: máy 900, bảo trì 2 năm 300. Năm tài chính kết thúc 31/12.

Có hai nghĩa vụ thực hiện riêng biệt: giao máy và bảo trì.

Phân bổ theo giá bán riêng (tổng 1.200):

Máy ghi nhận tại thời điểm giao: 750. Bảo trì ghi nhận theo thời gian: 250/24 tháng × 6 tháng = 62,5.

Doanh thu năm 2026 = 750 + 62,5 = 812,5. Nợ phải trả hợp đồng tại 31/12/2026 = 250 − 62,5 = 187,5, là phần bảo trì đã thu tiền nhưng chưa thực hiện.

04Những chỗ hay nhầm

• Ghi nhận cả 1.000 khi giao máy. Phần bảo trì phải hoãn lại.
• Dồn toàn bộ chiết khấu gói vào một nghĩa vụ mà không có bằng chứng.
• Không phân biệt bảo hành đảm bảo (assurance warranty), hạch toán dự phòng theo IAS 37, với bảo hành dịch vụ (service warranty), là nghĩa vụ thực hiện riêng.
• Ghi doanh thu gộp khi thực chất đơn vị chỉ là đại lý (agent). Đại lý chỉ ghi nhận hoa hồng.
• Đưa toàn bộ khoản thưởng biến đổi vào giá giao dịch mà bỏ qua constraint.

05Cập nhật 2026–2027

Chưa có sửa đổi lớn trực tiếp. IFRS 15 chỉ nhận sửa đổi hệ quả từ IFRS 18 (hiệu lực 01/01/2027). Với doanh nghiệp có giá bán bị điều tiết, IFRS 20 ban hành 27/5/2026, hiệu lực 01/01/2029, bổ sung cho IFRS 15 bằng việc ghi nhận tài sản và nợ phải trả theo quy định về giá.

06So với chuẩn mực Việt Nam

Tương đương một phần với VAS 14 và VAS 15. VAS 14 dựa trên chuẩn mực cũ (IAS 18): ghi nhận doanh thu khi chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích, không có mô hình 5 bước, không yêu cầu tách nghĩa vụ và phân bổ theo giá bán riêng một cách hệ thống. VAS 15 áp dụng phương pháp tỷ lệ hoàn thành cho hợp đồng xây dựng. Gói "máy kèm bảo trì" như ví dụ trên vì thế thường ghi nhận khác nhau giữa VAS và IFRS. Thông tư 99/2025/TT-BTC thay Thông tư 200 từ 01/01/2026 là chế độ kế toán, không thay VAS 14.

07Học ở môn ACCA nào

IFRS 15 thi ở cả FR và SBR kỳ 9/2026–6/2027, và rất hay ra đề. FR hay hỏi phân bổ giá, ghi nhận theo thời gian, đại lý; SBR đi vào tình huống xét đoán phức tạp hơn. Phạm vi từng môn xem ở các môn thi ACCA.