IAS 12 – Thuế thu nhập doanh nghiệp

01Phạm vi áp dụng

Thuế trong phạm vi IAS 12 gồm cả thuế khấu trừ tại nguồn đối với phần chia lợi nhuận từ công ty con, công ty liên kết. Chuẩn mực không áp dụng cho trợ cấp của Chính phủ (IAS 20) hay ưu đãi thuế đầu tư (investment tax credits).

02Nội dung chính

Thuế hiện hành

Thuế hiện hành (current tax) là số thuế phải nộp hoặc được hoàn, tính trên lợi nhuận chịu thuế của kỳ. Phần chưa nộp là nợ phải trả; phần nộp thừa là tài sản.

Chênh lệch tạm thời và cơ sở tính thuế

Thuế hoãn lại tính trên chênh lệch tạm thời (temporary difference): phần chênh giữa giá trị ghi sổ (carrying amount) của tài sản, nợ phải trả và cơ sở tính thuế (tax base) của nó.

• Tài sản có giá trị ghi sổ lớn hơn cơ sở tính thuế: chênh lệch tạm thời chịu thuế, dẫn đến nợ thuế hoãn lại (DTL).
• Tài sản có giá trị ghi sổ nhỏ hơn cơ sở tính thuế: chênh lệch tạm thời được khấu trừ, dẫn đến tài sản thuế hoãn lại (DTA).

Với nợ phải trả thì ngược lại.

Ghi nhận

Nợ thuế hoãn lại được ghi nhận cho mọi chênh lệch tạm thời chịu thuế, trừ một số ngoại lệ: ghi nhận ban đầu lợi thế thương mại, và ghi nhận ban đầu tài sản hoặc nợ phải trả trong giao dịch không phải hợp nhất kinh doanh, không ảnh hưởng lợi nhuận kế toán lẫn lợi nhuận chịu thuế. Từ sửa đổi 2021, ngoại lệ thứ hai không áp dụng khi giao dịch tạo ra chênh lệch chịu thuế và được khấu trừ bằng nhau, như hợp đồng thuê theo IFRS 16.

Tài sản thuế hoãn lại, kể cả từ lỗ tính thuế chưa sử dụng, chỉ được ghi nhận khi có khả năng có đủ lợi nhuận chịu thuế trong tương lai để sử dụng.

Đo lường

Dùng thuế suất dự kiến áp dụng khi chênh lệch được hoàn nhập, theo luật thuế đã ban hành hoặc về cơ bản đã ban hành tại ngày kết thúc kỳ. Không chiết khấu thuế hoãn lại.

Trình bày

Thuế đi theo khoản mục gốc: giao dịch ghi vào lãi lỗ thì thuế vào lãi lỗ; ghi vào thu nhập toàn diện khác (OCI) hoặc vốn chủ sở hữu thì thuế cũng vào đó. Ví dụ, thặng dư đánh giá lại theo IAS 16 tạo nợ thuế hoãn lại ghi vào OCI. Tài sản và nợ thuế hoãn lại chỉ được bù trừ khi có quyền hợp pháp và cùng cơ quan thuế.

03Ví dụ minh họa

Công ty H mua máy ngày 01/01/2026 giá 900 triệu đồng. Kế toán khấu hao 5 năm (180 triệu/năm), cơ quan thuế cho khấu hao 3 năm (300 triệu/năm). Lợi nhuận kế toán trước thuế năm 2026 là 2.000 triệu đồng, không có khác biệt nào khác. Thuế suất 20%.

Bước 1. Thuế hiện hành: lợi nhuận chịu thuế = 2.000 + 180 (cộng lại khấu hao kế toán) − 300 (trừ khấu hao thuế) = 1.880. Thuế hiện hành = 1.880 × 20% = 376.

Bước 2. Chênh lệch tạm thời tại 31/12/2026:

Bước 3. Chi phí thuế trong báo cáo lãi lỗ: 376 (hiện hành) + 24 (hoãn lại) = 400.

Kiểm tra: 2.000 × 20% = 400. Nhờ thuế hoãn lại, chi phí thuế khớp với lợi nhuận kế toán; nếu chỉ ghi 376, thuế suất thực tế trông như 18,8%.

04Những chỗ hay nhầm

• Tính chênh lệch tạm thời từ chênh lệch chi phí trong năm thay vì so giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế tại cuối kỳ.
• Đảo chiều DTA và DTL. Cách kiểm tra: khoản chênh lệch sẽ làm tăng hay giảm thuế phải nộp trong tương lai?
• Ghi thuế hoãn lại của khoản đánh giá lại vào lãi lỗ thay vì OCI.
• Ghi nhận tài sản thuế hoãn lại từ lỗ tính thuế khi doanh nghiệp lỗ liên tục, không có bằng chứng sẽ có lợi nhuận.

05Cập nhật 2026–2027

• Không có sửa đổi lớn có hiệu lực năm 2026.
• Sửa đổi gần nhất là International Tax Reform—Pillar Two Model Rules (ban hành 5/2023): ngoại lệ tạm thời, bắt buộc, không ghi nhận và không thuyết minh thuế hoãn lại phát sinh từ luật thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two), kèm yêu cầu thuyết minh bổ sung. Trước đó là sửa đổi Deferred Tax related to Assets and Liabilities arising from a Single Transaction (5/2021).
• Từ 01/01/2027, theo IFRS 18, thuế thu nhập là một nhóm riêng trong báo cáo lãi lỗ. Sửa đổi IFRS 19 (8/2025, hiệu lực 01/01/2027) bổ sung thuyết minh rút gọn về Pillar Two cho công ty con đủ điều kiện.

06So với chuẩn mực Việt Nam

Tương ứng là VAS 17 – Thuế thu nhập doanh nghiệp, cũng dùng phương pháp chênh lệch tạm thời dựa trên bảng cân đối. VAS 17 dựa trên IAS 12 phiên bản cũ nên chưa có các sửa đổi về giao dịch đơn lẻ (2021) và Pillar Two. Thông tư 99/2025/TT-BTC, áp dụng từ 01/01/2026 thay Thông tư 200, đã bổ sung tài khoản liên quan đến thuế tối thiểu toàn cầu.

07Học ở môn ACCA nào

IAS 12 thi ở cả FR và SBR (kỳ 9/2026–6/2027). Ở FR, thường gặp tính thuế hiện hành, nợ thuế hoãn lại từ khấu hao và đánh giá lại, và điều chỉnh khi lập báo cáo. Ở SBR, IAS 12 xuất hiện trong hợp nhất kinh doanh (IFRS 3), lỗ tính thuế và thanh toán dựa trên cổ phiếu. Xem thêm các môn thi ACCA.