Thước đo trung tâm và vị trí
- Mean = ΣXi ÷ n (sample) hoặc ÷ N (population); nhạy với outlier. Median là điểm giữa dữ liệu đã xếp thứ tự (n chẵn thì lấy trung bình hai số giữa): 30, 25, 23, 21, 15 → 23%; thêm 28% → 24%. Mode là giá trị xuất hiện nhiều nhất; dữ liệu liên tục dùng modal interval.
- Robust estimator vẫn đáng tin khi có outlier; median robust hơn mean. Thay 19% bằng 30% trong 12, 14, 16, 17, 19: median giữ 16%, mean từ 15.6% lên 17.8%.
- Trimmed mean bỏ quan sát ở hai đầu (mẫu số giảm); winsorized mean thay chúng bằng giá trị percentile (mẫu số giữ nguyên). Ví dụ −18, 2, …, 13: mean 4.0%, trimmed 5.625%, winsorized 5.7%, median 5.5%.
- Quartile, quintile, decile, percentile; Q3 là percentile thứ 75; IQR = Q3 − Q1, độ rộng 50% dữ liệu giữa. Box plot: hộp là IQR, râu tới giá trị xa nhất trong 1.5 × IQR, ngoài đó là outlier.
- Phân tích trên lợi suất (gần stationary) chứ không trên giá (nonstationary).
Thước đo phân tán
- Range = max − min (30% − 12% = 18%). MAD = Σ|Xi − X̄| ÷ n = 4.8% cho 30, 12, 25, 20, 23. Median absolute deviation = Med(|Xi − Med(X)|) = 3%, robust hơn MAD.
- σ2 = Σ(Xi − μ)2 ÷ N; s2 = Σ(Xi − X̄)2 ÷ (n − 1) = 178 ÷ 4 = 44.5 (%2); s = 6.67%.
- Bessel's correction (chia n − 1, n − 1 degrees of freedom) làm s2 không chệch; s vẫn chệch nhẹ xuống dưới.
- Root of time law: variance tăng tuyến tính, standard deviation tăng theo T (tuần 5, tháng ≈ 22, năm ≈ 252 lần σ ngày); thực tế variance kỳ dài thường thấp hơn lý thuyết.
Hình dạng phân phối
- Skewness = (1 ÷ n) Σ[(Xi − X̄) ÷ s]3. Lệch phải: mode < median < mean; lệch trái: mean < median < mode; mean bị kéo về phía đuôi dài. Giá nhà: median $100,000, mean $109,000.
- Kurtosis = (1 ÷ n) Σ[(Xi − X̄) ÷ s]4; normal = 3; excess kurtosis = kurtosis − 3. Leptokurtic (> 0): đỉnh cao, đuôi dày; platykurtic (< 0): đuôi mỏng; mesokurtic (= 0).
- Skew càng âm và excess kurtosis càng dương thì rủi ro càng cao; mô hình normal đánh giá thấp lỗ cực lớn.
Covariance và correlation
- sXY = Σ(Xi − X̄)(Yi − Ȳ) ÷ (n − 1); đơn vị là tích đơn vị hai biến, khó diễn giải độ mạnh.
- ρXY = sXY ÷ (sXsY), −1 ≤ ρ ≤ +1, không đơn vị, chỉ đo quan hệ tuyến tính. Ví dụ 0.0058 ÷ (0.0529 × 0.1114) = 0.9842.
- Correlation không phải nhân quả; nhạy với outlier; spurious correlation do ngẫu nhiên hoặc biến thứ ba; scatter plot phát hiện quan hệ phi tuyến.
Rủi ro chiều xuống và rủi ro tương đối
- Semivariance = Σ(Xi − X̄)2 ÷ n chỉ với Xi < X̄. Target downside deviation = Σ(Xi − B)2 ÷ (n − 1) chỉ với Xi < B; mẫu số là n − 1 của cả mẫu. Mục tiêu 22%: 5.10%; 24%: 6.34%.
- CV = s ÷ X̄, rủi ro trên một đơn vị lợi suất, thấp hơn là tốt hơn: T-bill 0.36 ÷ 0.25 = 1.44, S&P 500 7.30 ÷ 1.09 = 6.70. Khó diễn giải khi mean âm.