Hai nhóm thiên lệch
- Cognitive errors: suy luận sai (thống kê, xử lý thông tin, trí nhớ); giảm được bằng thông tin, đào tạo → moderate. Emotional biases: cảm xúc, xung động, tự phát; khó sửa → adapt.
- Thiên lệch có cả hai yếu tố: xếp theo yếu tố trội; khắc phục bằng cách tập trung vào phần nhận thức. Đổi ý khi được giải thích → cognitive.
- Cognitive errors = belief perseverance (conservatism, confirmation, representativeness, illusion of control, hindsight) + processing errors (anchoring and adjustment, mental accounting, framing, availability).
- Emotional biases: loss aversion, overconfidence, self-control, status quo, endowment, regret aversion.
Belief perseverance (gốc: cognitive dissonance)
- Conservatism: cập nhật quá ít với thông tin mới (trọng số quá cao cho xác suất tiên nghiệm); khắc phục theo tinh thần Bayes.
- Confirmation: tìm thông tin ủng hộ, né thông tin trái chiều; sàng lọc sai, nắm quá nhiều cổ phiếu của công ty nơi nhà đầu tư làm việc; khắc phục bằng tìm quan điểm ngược.
- Representativeness: base-rate neglect, sample-size neglect; phân loại đơn giản thay phân tích.
- Illusion of control: tin bản thân chi phối được kết quả → đa dạng hóa kém, giao dịch nhiều, mô hình quá chi tiết. Hindsight: "tôi biết ngay mà" → ghi chép quyết định.
Processing errors
- Anchoring and adjustment: neo vào con số ban đầu (giá mua, EPS cũ), điều chỉnh không đủ.
- Mental accounting: chia tiền theo nguồn, mục tiêu; bỏ qua tương quan; phân biệt thu nhập với lãi vốn, "tiền nhà cái".
- Framing: khung được → ngại rủi ro, khung mất → ưa rủi ro (600 người: A chắc chắn cứu 200 so với B kỳ vọng 200). Narrow framing.
- Availability: dễ nhớ = hay xảy ra; retrievability, categorization, narrow range of experience, resonance.
Emotional biases
- Loss aversion: đau vì lỗ hơn vui vì lãi; reference point; hàm giá trị chữ S; disposition effect (giữ lỗ, bán lãi). Khác risk aversion.
- Overconfidence (prediction, certainty) cộng self-attribution, illusion of knowledge → đánh giá thấp rủi ro, giao dịch nhiều, đa dạng hóa kém.
- Self-control: hyperbolic discounting, tiết kiệm thiếu. Status quo: quán tính. Endowment: giá bán > giá mua ($25 so với $23). Regret aversion: sợ lỗi do hành động; herding.
Thị trường
- Anomaly có thể do mô hình định giá, thống kê, mất cân bằng tạm thời. Momentum: availability (recency), hindsight, regret, loss aversion.
- Bong bóng: overconfidence, self-attribution, confirmation, regret; khi xì hơi: anchoring, cognitive dissonance, buông xuôi.
- Cổ phiếu giá trị vượt trội: Fama–French coi là phần bù rủi ro; giải thích hành vi: halo effect, overconfidence, home bias.