IAS 24 – Thông tin về các bên liên quan

01Phạm vi áp dụng

Chuẩn mực áp dụng cho mọi đơn vị lập BCTC theo IFRS, gồm BCTC hợp nhất và BCTC riêng của công ty mẹ hay nhà đầu tư (xem IAS 27).

Giao dịch nội bộ tập đoàn bị loại trừ khi hợp nhất nhưng vẫn phải thuyết minh trên BCTC riêng của từng công ty.

IAS 24 không bắt giao dịch phải theo giá thị trường. Bán cho công ty con giá 0 đồng vẫn được, miễn thuyết minh đủ.

02Nội dung chính

Ai là bên liên quan

• Cá nhân kiểm soát, đồng kiểm soát hoặc có ảnh hưởng đáng kể với doanh nghiệp, hoặc là nhân sự quản lý chủ chốt (key management personnel, KMP) của doanh nghiệp hay công ty mẹ, cùng thành viên gia đình thân thiết của họ: vợ/chồng hoặc người chung sống, con, con của vợ/chồng, người phụ thuộc.
• Đơn vị: các công ty trong cùng tập đoàn; công ty liên kết, liên doanh; hai đơn vị cùng là liên doanh của một bên thứ ba; một bên là liên doanh, bên kia là liên kết của cùng một bên thứ ba; quỹ phúc lợi sau nghỉ việc; đơn vị do một cá nhân nêu trên kiểm soát; đơn vị cung cấp dịch vụ KMP.

Xét bản chất quan hệ, không chỉ hình thức pháp lý.

Ai không phải là bên liên quan

Tự thân các trường hợp sau chưa tạo thành quan hệ bên liên quan:

• hai công ty có chung một giám đốc;
• hai bên cùng đồng kiểm soát một liên doanh;
• ngân hàng cho vay, công đoàn, đơn vị cung cấp tiện ích, cơ quan nhà nước trong giao dịch bình thường;
• khách hàng hay nhà cung cấp lớn, kể cả khi doanh nghiệp phụ thuộc kinh tế vào họ.

Thuyết minh bắt buộc

1. Quan hệ mẹ – con: luôn nêu tên công ty mẹ và bên kiểm soát cuối cùng, kể cả khi không có giao dịch.
2. Thù lao KMP: nêu tổng và chia theo năm nhóm: phúc lợi ngắn hạn, phúc lợi sau nghỉ việc, phúc lợi dài hạn khác, trợ cấp thôi việc, thanh toán dựa trên cổ phiếu (IFRS 2).
3. Giao dịch và số dư: bản chất quan hệ, giá trị giao dịch, số dư cuối kỳ cùng điều khoản, bảo lãnh và dự phòng nợ khó đòi liên quan.

Chỉ được ghi giao dịch là "theo điều kiện độc lập" (arm's length) khi chứng minh được.

Đơn vị liên quan đến Nhà nước

Đơn vị mà Nhà nước kiểm soát hoặc có ảnh hưởng đáng kể được miễn một phần thuyết minh về giao dịch với Nhà nước và các doanh nghiệp nhà nước khác, nhưng vẫn phải nêu bản chất quan hệ và các giao dịch đáng kể.

03Ví dụ minh họa

An Phát sở hữu 80% Bình Minh và 30% Cát Tường. Ông Dũng là Tổng giám đốc An Phát, vợ ông sở hữu 100% Đông Hải. Số liệu trên BCTC riêng năm 2026 của An Phát (triệu đồng):

Bước 1. Cả ba đều là bên liên quan. Đông Hải thuộc diện này vì do thành viên gia đình thân thiết của KMP kiểm soát.

Bước 2. Thù lao KMP: lương thưởng 4.200, đóng quỹ hưu trí 600, quyền chọn cổ phiếu 900. Thuyết minh cả tổng 4.200 + 600 + 900 = 5.700 lẫn từng nhóm.

Bước 3. IAS 24 chỉ đòi thuyết minh khoản vay lãi 0%; đo theo giá trị hợp lý lúc ghi nhận ban đầu là việc của IFRS 9. Không được mô tả khoản vay là theo điều kiện thị trường.

Bước 4. Trên BCTC hợp nhất, giao dịch với Bình Minh bị loại trừ, còn giao dịch với Cát Tường và Đông Hải vẫn phải thuyết minh.

04Những chỗ hay nhầm

• Không có giao dịch thì bỏ thuyết minh. Quan hệ với công ty mẹ và bên kiểm soát cuối cùng luôn phải nêu.
• Coi hai công ty chung giám đốc là bên liên quan. Riêng yếu tố đó chưa đủ.
• Bỏ sót người thân của KMP. Đề SBR hay cài tình huống con hoặc vợ giám đốc sở hữu nhà cung cấp.
• Cho rằng giao dịch dưới giá thị trường là vi phạm. IAS 24 chỉ đòi minh bạch; điểm trong đề SBR thường nằm ở khía cạnh đạo đức khi giám đốc muốn giấu giao dịch.
• Chỉ nêu tổng thù lao KMP mà không chia nhóm.

05Cập nhật 2026–2027

Không có sửa đổi nào có hiệu lực năm 2026 hay 2027. Thay đổi trực tiếp gần nhất là Annual Improvements chu kỳ 2010–2012, bổ sung trường hợp đơn vị cung cấp dịch vụ KMP.

06So với chuẩn mực Việt Nam

VAS 26 – Thông tin về các bên liên quan dựa trên IAS 24 phiên bản cũ. VAS 26 thiếu các trường hợp IFRS bổ sung về sau như liên doanh/liên kết của cùng một bên thứ ba hay đơn vị cung cấp dịch vụ KMP, và không có miễn trừ cho đơn vị liên quan đến Nhà nước. Công ty niêm yết còn phải công bố giao dịch với "người có liên quan" theo pháp luật chứng khoán và doanh nghiệp; khái niệm này không trùng hoàn toàn với IAS 24.

07Học ở môn ACCA nào

Theo examinable documents kỳ 9/2026–6/2027, IAS 24 thi ở SBR, không thi ở FR (các môn thi ACCA). Đề SBR thường gắn chuẩn mực này với câu hỏi đạo đức hoặc phần thuyết minh trong tình huống tập đoàn.