IAS 28 – Đầu tư vào công ty liên kết và liên doanh

01Phạm vi áp dụng

Chuẩn mực áp dụng cho mọi nhà đầu tư có công ty liên kết hoặc liên doanh; liên doanh xác định theo IFRS 11. Không dùng phương pháp vốn chủ sở hữu khi:

• khoản đầu tư do tổ chức đầu tư mạo hiểm, quỹ tương hỗ hoặc đơn vị tương tự nắm giữ và đơn vị đó chọn đo theo giá trị hợp lý qua lãi lỗ (FVTPL) theo IFRS 9;
• khoản đầu tư được phân loại nắm giữ để bán theo IFRS 5;
• nhà đầu tư được miễn trừ tương tự như miễn lập BCTC hợp nhất.

02Nội dung chính

Ảnh hưởng đáng kể

Ảnh hưởng đáng kể là quyền tham gia quyết định chính sách tài chính và hoạt động nhưng chưa đến mức kiểm soát. Nắm từ 20% quyền biểu quyết trở lên thì giả định có ảnh hưởng đáng kể, dưới 20% thì giả định không có; cả hai giả định đều bác bỏ được bằng bằng chứng. Dấu hiệu thường gặp: có ghế trong hội đồng quản trị, tham gia quyết định chính sách, có giao dịch trọng yếu, trao đổi nhân sự quản lý.

Phương pháp vốn chủ sở hữu

• Ghi nhận ban đầu theo giá gốc. Phần giá trả vượt phần giá trị hợp lý tài sản thuần tương ứng là lợi thế thương mại ngầm định, nằm trong giá trị khoản đầu tư và không kiểm tra riêng. Giá trả thấp hơn thì chênh lệch ghi vào lãi lỗ.
• Sau đó cộng phần lãi (hoặc trừ phần lỗ) và phần OCI của nhà đầu tư, trừ cổ tức nhận được.
• Giao dịch nội bộ, cả xuôi chiều (downstream) lẫn ngược chiều (upstream): loại trừ lãi chưa thực hiện theo tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư, không loại 100%.
• Chính sách kế toán phải thống nhất với nhà đầu tư; ngày báo cáo không lệch quá ba tháng.

Lỗ vượt giá trị đầu tư

Khi khoản đầu tư, kể cả lợi ích dài hạn về bản chất là một phần khoản đầu tư, giảm về 0 thì ngừng ghi nhận lỗ, trừ khi nhà đầu tư có nghĩa vụ phải gánh lỗ.

Suy giảm giá trị và ngừng áp dụng

Toàn bộ khoản đầu tư được kiểm tra suy giảm giá trị như một tài sản duy nhất theo IAS 36. Khi mất ảnh hưởng đáng kể, phần còn giữ lại được đo lại theo giá trị hợp lý, chênh lệch ghi vào lãi lỗ; phần OCI liên quan xử lý như thể bên nhận đầu tư đã thanh lý tài sản. Liên kết chuyển thành liên doanh hoặc ngược lại thì vẫn dùng phương pháp vốn chủ sở hữu, không đo lại.

03Ví dụ minh họa

Ngày 1/1/2026, Công ty Phương Nam mua 25% Công ty Hải Âu với giá 100 tỷ đồng. Giá trị hợp lý tài sản thuần của Hải Âu là 360 tỷ, bằng giá trị ghi sổ. Năm 2026, Hải Âu lãi 40, OCI 8, chia cổ tức 12. Phương Nam bán cho Hải Âu lô hàng giá 20, lãi 8; cuối năm Hải Âu còn tồn một nửa.

Lãi lỗ ghi phần lãi trong công ty liên kết 10 − 1 = 9, OCI ghi 2. Kiểm tra: 100 + 9 + 2 − 3 = 108.

04Những chỗ hay nhầm

• Loại trừ 100% lãi chưa thực hiện như khi hợp nhất công ty con. Với liên kết và liên doanh, chỉ loại phần tương ứng tỷ lệ sở hữu.
• Ghi cổ tức nhận được vào doanh thu. Cổ tức làm giảm giá trị khoản đầu tư.
• Kiểm tra suy giảm riêng phần lợi thế thương mại ngầm định. Phải kiểm tra cả khoản đầu tư.
• Chỉ nhìn ngưỡng 20%. Đề hay cho 18% kèm ghế trong hội đồng quản trị, hoặc 30% nhưng một cổ đông khác nắm 70% và bỏ qua ý kiến của nhà đầu tư.

05Cập nhật 2026–2027

Sửa đổi quyền chọn giá trị hợp lý (6/2026). IASB ban hành Amendments to the Fair Value Option for Investments in Associates and Joint Ventures, làm rõ thế nào là "đơn vị tương tự" được chọn đo khoản đầu tư theo FVTPL (đoạn 18 IAS 28). Sửa đổi được áp dụng khi doanh nghiệp áp dụng IFRS 18; đoạn C7 của IFRS 18 cho phép đơn vị đủ điều kiện chuyển từ phương pháp vốn chủ sở hữu sang FVTPL tại ngày áp dụng lần đầu IFRS 18.

Dự án Equity Method. IASB kết thúc thảo luận kỹ thuật tháng 9/2026 và chuyển sang giai đoạn bỏ phiếu. Bản IAS 28 sửa đổi toàn diện dự kiến ban hành nửa đầu năm 2027, hiệu lực dự kiến 01/01/2029.

06So với chuẩn mực Việt Nam

Phần liên kết tương ứng VAS 07, phần liên doanh tương ứng VAS 08. VAS cũng dùng phương pháp vốn chủ sở hữu trên BCTC hợp nhất và giá gốc trên BCTC riêng. Khác biệt lớn: VAS không có quyền chọn FVTPL cho quỹ đầu tư mạo hiểm.

07Học ở môn ACCA nào

IAS 28 thi ở cả FR và SBR kỳ 9/2026–6/2027. FR hay hỏi khoản đầu tư vào liên kết trong bài hợp nhất; SBR đi sâu vào ảnh hưởng đáng kể và mất ảnh hưởng. Sửa đổi quyền chọn FVTPL (6/2026) ban hành sau mốc 31/8/2025 nên không thi kỳ này.