Fiscal policy và monetary policy
- Fiscal policy: chính phủ dùng chi tiêu và thuế để tác động lên nền kinh tế. Monetary policy: ngân hàng trung ương thay đổi lượng tiền và tín dụng.
- Mục tiêu chung: tăng trưởng dương, ổn định; giá cả ổn định. Riêng fiscal policy còn dùng để phân phối lại thu nhập và của cải.
- Thu = chi: balanced budget; thu > chi: budget surplus; chi > thu: budget deficit. Budget deficit tăng (budget surplus giảm) là mở rộng; budget deficit giảm (budget surplus tăng) là thắt chặt.
Mục tiêu và nợ chính phủ
- Ba mục tiêu: tác động lên tổng cầu và mức hoạt động kinh tế; phân phối lại thu nhập, của cải; phân bổ nguồn lực giữa các khu vực.
- Keynesian: fiscal policy tác động mạnh khi nền kinh tế dưới full employment. Monetarists: tác động tài khóa chỉ tạm thời; monetary policy dùng để kiểm soát lạm phát, không để điều chỉnh tổng cầu ngược chu kỳ.
- Automatic stabilizers (thuế lũy tiến, trợ cấp thất nghiệp) tự làm budget deficit tăng khi suy thoái và giảm khi bùng nổ, không cần quyết định mới. Discretionary fiscal policy là thay đổi chủ động thuế và chi.
- Debt ratio = nợ chính phủ ÷ GDP. Lãi suất thực trên nợ > tăng trưởng GDP thực thì debt ratio tăng; < thì giảm.
- Nên lo: thuế tương lai cao làm giảm động lực; mất niềm tin dẫn tới vỡ nợ (nợ ngoại tệ) hoặc in tiền, lạm phát (nợ nội tệ); crowding out. Không cần lo: nợ do dân trong nước nắm; nợ cho đầu tư vốn sản xuất; thúc đẩy cải cách thuế; Ricardian equivalence; nền kinh tế dưới năng lực.
Công cụ
- Chi: transfer payments (không tính vào GDP), current spending, capital spending. Thu: direct tax (thu nhập, tài sản), indirect tax (VAT, sales tax, excise duty).
- Bốn tiêu chí thuế: simplicity, efficiency, fairness (horizontal equity, vertical equity), sufficiency.
- Ưu điểm: indirect tax điều chỉnh nhanh, thực thi chính sách xã hội nhanh, tăng thu gần như không tốn chi phí. Nhược điểm: direct tax, transfer payments và nhất là capital spending triển khai chậm.
- Chi tiêu trực tiếp tác động mạnh nhất; giảm thuế yếu hơn; giảm thuế cho người thu nhập thấp (MPC cao) mạnh hơn cho người thu nhập cao.
Multiplier và Ricardian equivalence
- Fiscal multiplier = 1 ÷ [1 − MPC × (1 − t)]. MPC 0.8, t 0.25: multiplier 2.5; chi $100 làm tổng cầu tăng tới $250. Multiplier tăng theo MPC, giảm theo t. MPS = 1 − MPC.
- Thuế tăng ΔT làm tổng cầu giảm ΔT × MPC × multiplier. Tăng chi $100 kèm tăng thuế $100: +$250 − $200 = +$50, balanced budget multiplier dương. Thuế phải tăng $100 ÷ 0.8 = $125 mới triệt tiêu.
- Ricardian equivalence: dân tiết kiệm thêm đúng bằng nghĩa vụ thuế tương lai, budget deficit không làm tăng tổng cầu. Đúng hay không là câu hỏi thực nghiệm.
Thực thi và đánh giá
- Ba độ trễ: recognition lag (nhận ra vấn đề), action lag (ban hành chính sách), impact lag (chính sách thấm vào nền kinh tế).
- Trở ngại: đọc sai số liệu (full employment không đo chính xác), crowding out, thiếu hụt nguồn cung, giới hạn budget deficit, nhiều mục tiêu cùng lúc (thất nghiệp cao kèm lạm phát cao).
- Tăng khoản thu hoặc giảm khoản chi là thắt chặt; ngược lại là mở rộng. Pay-as-you-go là trung lập.
- Structural (cyclically adjusted) budget deficit: tính với chính sách hiện hành như thể nền kinh tế ở full employment; là thước đo fiscal stance tốt hơn budget deficit thực tế.