Hai loại chất lượng
- Financial reporting quality đo chất lượng thông tin: tuân thủ GAAP và hữu ích cho quyết định (relevance, kể cả materiality; faithful representation gồm đầy đủ, trung lập, không sai sót). Đặc tính bổ trợ: comparability, verifiability, timeliness, understandability.
- Earnings quality đo bản thân kết quả: lợi nhuận, dòng tiền, khoản mục bảng cân đối. Lợi nhuận chất lượng cao là lợi nhuận bền vững (lặp lại được) và đủ mức (lợi suất trên vốn vượt chi phí vốn, ít nhất bằng lợi suất kỳ vọng).
- Reporting quality thấp thì không đánh giá được earnings quality. Reporting quality cao có thể đi cùng earnings quality thấp: lãi một lần được thuyết minh rõ.
Phổ chất lượng
- Sáu nấc từ tốt đến tệ: (1) GAAP, hữu ích, lợi nhuận bền vững và đủ mức; (2) GAAP, hữu ích, lợi nhuận không bền vững hoặc không đủ; (3) trong GAAP nhưng lựa chọn thiên lệch; (4) trong GAAP nhưng earnings management; (5) không tuân thủ GAAP nhưng số liệu dựa trên hoạt động thật; (6) hư cấu, gian lận.
- Earnings management là hành động có chủ ý để tác động lợi nhuận báo cáo: real (đổi hoạt động, như hoãn chi R&D) hoặc accounting (đổi ước tính). Khác nấc 3 ở ý định.
- Rời GAAP thì earnings quality gần như không đánh giá được.
Conservative và aggressive
- Aggressive: tăng doanh thu, lợi nhuận, CFO hoặc giảm chi phí, giảm nợ kỳ hiện tại; thường làm giảm kết quả các kỳ sau. Conservative: ngược lại. Cả hai là thiên lệch; báo cáo trung lập hữu ích nhất.
- Earnings smoothing: conservative ở kỳ tốt, aggressive ở kỳ xấu; công cụ là cookie jar reserve. Big bath: dồn restructuring charge, impairment vào một kỳ.
- Conservatism trong chuẩn mực: chi phí nghiên cứu ghi ngay vào chi phí, lỗ kiện tụng ghi khi probable, ghi giảm hàng tồn kho nhưng không ghi tăng (US GAAP). Lợi ích: bảo vệ bên ít thông tin (chủ nợ), giảm kiện tụng, bảo vệ cơ quan quản lý, giảm thuế khi số liệu kế toán gắn với thuế.
Động cơ, điều kiện, cơ chế kỷ luật
- Động cơ: đạt mốc EPS (guidance, consensus, cùng kỳ năm trước), nghề nghiệp (mạnh hơn thù lao), thưởng, thị trường vốn (mạnh nhất), khách hàng và nhà cung cấp, covenant (với doanh nghiệp vay nhiều, đang lỗ). Giảm thuế là động cơ báo cáo lợi nhuận thấp đi.
- Fraud triangle: motivation hay pressure; opportunity (internal control yếu, Hội đồng quản trị lỏng, chuẩn mực linh hoạt, chế tài nhẹ); rationalization.
- Cơ chế kỷ luật: thị trường vốn (chi phí vốn), cơ quan quản lý (SEC, FCA, IOSCO, ESMA; đăng ký, công bố, kiểm toán, management commentary, cam kết trách nhiệm, rà soát, cưỡng chế), kiểm toán, hợp đồng tư nhân (covenant).
- Unqualified opinion chỉ cho reasonable assurance. Giới hạn kiểm toán: dựa trên tài liệu doanh nghiệp lập, chọn mẫu, không nhằm phát hiện gian lận, doanh nghiệp trả phí.
Trình bày và non-GAAP
- Non-GAAP measure loại bớt khoản "một lần", không bằng tiền, hoặc để "so sánh được". Mỹ: trình bày chỉ tiêu GAAP tương đương ngang bằng, giải thích, đối chiếu, công bố mục đích khác, không loại khoản có khả năng lặp lại. IFRS: định nghĩa, giải thích sự thích hợp, đối chiếu. Không bắt buộc trình bày các kỳ trước.
Lựa chọn và ước tính kế toán
- Doanh thu: FOB shipping point ghi sớm hơn FOB destination; channel stuffing; bill-and-hold.
- Giảm allowance for doubtful accounts, warranty provision, valuation allowance: lợi nhuận và tài sản thuần tăng. Ví dụ Delta: hạ dự phòng từ 3% xuống 2% của $20 million, lợi nhuận ròng +$0.15 million, EPS $1.19 → $1.205.
- Salvage value cao hơn, useful life dài hơn, straight-line thay khấu hao nhanh, trì hoãn impairment: lợi nhuận kỳ này cao hơn. Mua lại: định giá thấp tài sản phải khấu hao, đẩy phần dư vào goodwill.
- Giá tăng: FIFO cho COGS thấp hơn, lợi nhuận và hàng tồn kho cao hơn bình quân gia quyền. FIFO tốt cho bảng cân đối, bình quân gia quyền tốt cho báo cáo kết quả kinh doanh.
- Vốn hóa $1.5 million chi phí marketing phân bổ 3 năm: chi phí năm 1 còn $0.5 million, lợi nhuận trước thuế +$1.0 million, tài sản cuối năm $1.0 million, CFO năm 1 +$1.5 million.
- Stretching payables: CFO kỳ này tăng, kỳ sau giảm, lợi nhuận không đổi. IFRS cho chọn phân loại lãi và cổ tức giữa CFO và CFF/CFI.
Dấu hiệu cảnh báo
- Doanh thu: đổi phương pháp ghi nhận, bill-and-hold, hàng đổi hàng, hoàn tiền, tăng trưởng lệch ngành, receivables turnover giảm và DSO tăng (DSO = 365 ÷ receivables turnover), total asset turnover giảm, đưa khoản ngoài hoạt động vào doanh thu.
- Hàng tồn kho: inventory turnover giảm, LIFO liquidation. Vốn hóa khoản mà doanh nghiệp cùng ngành ghi vào chi phí.
- CFO ÷ lợi nhuận ròng liên tục dưới 1 hoặc giảm dần. Omega: 1.10, 0.79, 0.50; DSO 43.8, 54.75, 73.0 ngày.
- Khác: khấu hao lệch ngành, quy luật quý 4, giao dịch bên liên quan, khoản "không thường xuyên" năm nào cũng có, biên lợi nhuận cao bất thường, công bố tối thiểu, nhấn mạnh non-GAAP, mua lại liên tục.
- Restructuring charge hoặc impairment lớn: cân nhắc phân bổ một phần cho các năm trước và điều chỉnh lại lợi nhuận các năm đó.