Primary market và secondary market
- Primary market: phát hành chứng khoán mới (IPO, chào bán riêng lẻ, follow-on); sôi động khi giá tăng. Tình huống: thoát vốn venture capital, spin-off, trở lại sàn sau tái cấu trúc, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.
- IPO: pháp lý và tiếp thị song song khoảng 6 tháng; prospectus (công ty, rủi ro, báo cáo tài chính kiểm toán, điều khoản, mục đích dùng vốn) phải được duyệt nhưng duyệt không có nghĩa là bảo đảm; book building sau khi có khoảng giá.
- Underwriter có xung đột lợi ích với chủ sở hữu: lợi khi phân phối cổ phiếu định giá thấp → IPO thường tăng mạnh phiên đầu (underpricing).
- Direct listing (không cổ phiếu mới, không underwriter), SPAC (IPO công ty vỏ, tiền vào tài khoản ủy thác, mua công ty tư nhân trong thời hạn hoặc trả lại tiền), back-door listing (mua công ty đang niêm yết).
- Primary follow-on: cổ phiếu mới, pha loãng; secondary follow-on: cổ phiếu đã có, không pha loãng.
- Secondary market hoạt động trong mọi điều kiện; giá cung cấp thông tin lợi suất, biến động, phản hồi cho quyết định của công ty, thù lao RSU.
Giao dịch
- Sở giao dịch: quy tắc, giờ cố định, hệ thống khớp lệnh tập trung, broker-dealer (agent hoặc principal), designated market maker.
- Bid-ask spread = lowest ask − highest bid; spread (%) = spread ÷ lowest ask. Mid-market price = (lowest ask + highest bid) ÷ 2. Ví dụ 24.96/25.04: $0.08, 0.3195%, $25.00.
- Market order khớp ngay ở giá tốt nhất; limit order đặt giá tối đa (mua) hoặc tối thiểu (bán).
- VWAP = Σ(price × volume) ÷ Σ volume.
- Ngoài sở: block trade (≥ 10,000 cổ phiếu), cổ phiếu kém thanh khoản; giảm chi phí ẩn: market impact, delay costs (slippage), opportunity costs.
- OTC: mạng lưới dealer niêm yết firm quote, quote-driven; khả năng khớp cao nhưng kém minh bạch.
Thanh khoản và chỉ số
- Market float = cổ phiếu lưu hành − cổ phiếu hạn chế; average daily volume = Σ khối lượng ngày ÷ n; turnover ratio = ADV ÷ market float.
- Số ngày thanh lý = (vị thế ÷ ADV) ÷ giới hạn % mỗi ngày; Southern: 26.67% ÷ 6% = 4.44 → năm ngày.
- Market depth (quy mô lệnh sát giá tốt nhất), breadth (số lệnh ở nhiều mức giá gần), resiliency (tốc độ về giá cân bằng sau cú sốc).
- Chỉ số: broad-based (gia quyền vốn hóa điều chỉnh float; composite > 90% thị trường), sector, investment theme (ESG), alternative weighting (equal, factor), multi-market.