Tóm tắt Chương 10: Technology, Data and Ethics — BTF

Data ethics là các nguyên tắc đạo đức chi phối việc thu thập, quản lý, sử dụng và phổ biến dữ liệu một cách có trách nhiệm.
Không có nguồn chuẩn duy nhất; đề thi dùng sáu nguyên tắc: accuracy, transparency, consent, privacy, fairness, accountability.
Accuracy: dữ liệu đúng, phù hợp, cập nhật, không gây hiểu nhầm; thông tin từ web hay generative AI phải kiểm lại với nguồn độc lập.
Transparency: công khai cách thu thập, xử lý, sử dụng, chia sẻ dữ liệu; công bố giả định và giới hạn trong báo cáo.
Consent: xin phép rõ ràng trước khi thu hoặc dùng thông tin cá nhân; tự nguyện, rút lại được bất cứ lúc nào.
Privacy: bảo vệ dữ liệu khỏi truy cập, lạm dụng, tiết lộ trái phép; gồm data minimisation (chỉ thu và giữ ở mức cần).
Fairness: không để cách dùng dữ liệu dẫn tới phân biệt đối xử; liên quan UK Government Data Ethics Framework và Toronto Declaration (5/2018).
Accountability: chịu trách nhiệm về xử lý dữ liệu, ghi nguồn và audit trail; data governance policy có thể gồm kiểm tra thuật toán và chief data ethics officer.
Cân lợi ích với rủi ro: một việc tưởng xâm phạm một nguyên tắc vẫn có thể hợp đạo đức nếu cần để bảo vệ một người khỏi gian lận.

Năm lý do chất vấn dữ liệu: giảm rủi ro, giảm data bias, bảo đảm kết quả đúng và hợp đạo đức, cải thiện quyết định, củng cố niềm tin và tính chính trực.
Data bias: dữ liệu không đại diện cho tổng thể; có sẵn trong dữ liệu hoặc do người phân tích đưa vào.
Sáu loại: selection, survivorship (dạng của selection), confirmation, algorithmic, omitted variable, automation bias.
Automation bias: tin kết quả máy tạo dù có thông tin trái chiều; vụ Horizon ở Post Office (1999 đến 2015, hơn 700 subpostmaster bị truy tố oan).
Professional scepticism: enquiring mind, đánh giá có phê phán độ chính xác và nguồn dữ liệu; không phải coi mọi dữ liệu là sai.
Bốn thách thức: dữ liệu thiếu hoặc sai, data bias, nhiều nguồn dữ liệu, quá tải dữ liệu.

Information security: bảo vệ dữ liệu khỏi truy cập, thay đổi, phá hủy trái phép.
Bốn nhóm rủi ro và kiểm soát: lỗi con người (input validation), sự cố kỹ thuật (giám sát liên tục), thiên tai (bảo vệ vật lý), hành vi cố ý (system logs, mã hóa, access controls).
Đề thi giả định nguyên tắc của Data Protection Act 2018 áp dụng; Act áp dụng cho mọi tổ chức, cả hồ sơ máy tính lẫn hồ sơ giấy.
Personal data: thông tin về cá nhân còn sống đã xác định hoặc xác định được; gồm cả ý kiến nhận xét về người đó. Dữ liệu ẩn danh không thuộc phạm vi.
Nội dung chính: lawfulness, fairness and transparency; quyền truy cập, sửa, right to erasure, hạn chế xử lý, data portability; data minimisation; biện pháp an ninh; thông báo sự cố; chế tài nặng.
Commercially sensitive information được bảo vệ bằng IP law (patent phải nộp đơn và được cấp; copyright ở Anh phát sinh tự động) và bằng giới hạn quyền tiếp cận của nhân viên.
Không tuân thủ: phạt nặng, rắc rối pháp lý, gián đoạn hoạt động, tổn hại uy tín; với kế toán viên còn là vấn đề confidentiality.

Năm mối lo: trách nhiệm và accountability, transparency, privacy, fairness, ra quyết định đạo đức; giảm thiểu bằng human oversight, kiểm tra thuật toán, XAI, dữ liệu đại diện, đào tạo.
Data misuse: dùng dữ liệu khi chưa có consent hoặc cho mục đích ngoài ý định ban đầu.
Công nghệ tác động lên người lao động, nhà cung cấp, khách hàng; chuyển hẳn sang online có thể gạt bỏ người không có internet hay thiết bị.
Social media: đăng thông tin bảo mật trên tài khoản cá nhân vi phạm confidentiality và professional behaviour; chỉ trích bằng tên giả có thể vi phạm integrity.
Hướng dẫn nội bộ: internal code of conduct, cơ cấu quản trị đạo đức (ethics committee, technology oversight board), giám sát liên tục.
ICAEW Code: integrity (nói rõ đã dùng AI), objectivity (không để bias), competence and due care (AI không bù năng lực thiếu), confidentiality (không nhập dữ liệu bảo mật vào AI công cộng), professional behaviour (tuân thủ luật).
ICAEW chỉ ra bảy xu hướng: AI, tự động hóa, blockchain, cybersecurity, cloud computing, dữ liệu, chuyển đổi số.