Đạo đức là gì
- Ethics: môn nghiên cứu các giá trị và nguyên tắc luân lý chi phối hành vi; cho biết nên cư xử thế nào. Ethical: đúng về mặt đạo đức.
- Hệ giá trị đạo đức hình thành qua hàng nghìn năm, có hệ gắn với tôn giáo lớn, có hệ thế tục; không bộ giá trị nào đúng cho mọi nơi, mọi thời.
- Hành xử có đạo đức là làm điều được coi là chấp nhận được trong hoàn cảnh, "làm điều đúng"; cần đặt câu hỏi, tranh luận, đôi khi nghĩ lại. Học về đạo đức và một bộ nguyên tắc giúp làm rõ lựa chọn và quyết định.
- Vai trò trong xã hội: giữ public trust vào báo cáo tài chính và hoạt động kinh doanh, giữ uy tín nghề kế toán. ICAEW Code of Ethics áp dụng cho mọi hội viên, học viên, thành viên liên kết, nhân viên hãng thành viên.
Đạo đức, pháp luật và sustainability
- Nhiều chuẩn mực đạo đức đã thành luật (vd Bribery Act 2010 ở Anh), nhưng hợp pháp chưa chắc có đạo đức và ngược lại.
- Năm ô: có đạo đức và hợp pháp (việc đúng và luật cũng đòi, vd trả lương ngang nhau cho nam và nữ, Equality Act 2010); hợp pháp nhưng phi đạo đức (không regulation nào bị vi phạm nhưng bất công); tuân thủ regulation nhưng phi đạo đức (có regulation cụ thể, như Employment Rights Act 1996, doanh nghiệp tuân thủ nhưng vẫn lợi dụng người yếu thế); phạm luật nhưng có đạo đức? (vi phạm regulation vì tin là đúng, gồm cả một số trường hợp whistleblowing); phạm luật và phi đạo đức (vừa vi phạm luật vừa gây hại).
- NDA không được dùng để ngăn báo cho cơ quan thực thi pháp luật, cơ quan quản lý; nhân viên phần lớn được Public Interest Disclosure Act 1998 bảo vệ.
- Hành xử có đạo đức đi xa hơn tuân thủ luật; phạm luật gần như chắc chắn vi phạm fundamental principles của ICAEW Code.
- Sustainable development (Brundtland Report 1987) là cách tiếp cận có đạo đức: tôn trọng quyền, phúc lợi của thế hệ hiện tại và tương lai; đề cao công bằng, trách nhiệm, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sustainability và sustainable development cùng nghĩa.
- Sustainability là một ví dụ tiêu biểu của business ethics; business ethics là động lực để doanh nghiệp hoạt động bền vững, xét cả con người và hành tinh bên cạnh lợi nhuận.
Ba loại đạo đức
- Personal ethics: nguyên tắc, giá trị định hướng hành vi và quyết định của một người trong đời sống riêng; hình thành từ niềm tin, trải nghiệm, văn hóa; theo người đó vào công việc.
- Business ethics: áp dụng giá trị đạo đức vào hành vi kinh doanh; vượt yêu cầu pháp lý, là quyết định tự nguyện do giá trị dẫn dắt (Institute of Business Ethics); do kỳ vọng của xã hội định hình, kỳ vọng thay đổi theo thời gian.
- Business ethics tối thiểu: lương đủ sống và lương hưu; điều kiện làm việc an toàn, công bằng; trả nhà cung cấp đúng điều khoản; mua hàng có trách nhiệm; dùng tài nguyên bền vững, tái tạo; cởi mở, trung thực với khách hàng.
- Kỳ vọng của xã hội tác động ở ba tầng: vai trò của doanh nghiệp trong xã hội; từng công ty; từng cá nhân trong công ty. Personal ethics của người sáng lập có thể định hình business ethics.
- Professional ethics: chuẩn mực hành xử của người trong một nghề, dựa trên nguyên tắc, giá trị của nghề; nhận ra ethical dilemma, hiểu vấn đề và hệ quả, hành xử theo code of ethics đồng nghiệp chấp nhận.
Ethical dilemma
- Ethical dilemma: xung đột hoặc căng thẳng giữa các giá trị (cá nhân, doanh nghiệp, nghề, xã hội).
- Mục tiêu của kế toán viên: phát triển kiến thức về đạo đức (đọc code of ethics của tổ chức, ICAEW Code, triết học đạo đức) và phát triển, thể hiện hành vi có đạo đức (làm theo cách cư xử của người mà kế toán viên cho là có đạo đức). Cần cả hai.
Bốn học thuyết đạo đức
- Hai câu hỏi: nguyên tắc có phổ quát không (objectivism / relativism); có xét hậu quả không (teleological / deontological).
- Objectivism: có nguyên tắc đạo đức phổ quát, đúng và ràng buộc bất kể niềm tin cá nhân, văn hóa; cách áp dụng vẫn đổi theo hoàn cảnh. Absolutism: luôn sai, không ngoại lệ.
- Relativism: tri thức, chân lý, đạo đức tồn tại trong quan hệ với văn hóa, xã hội, bối cảnh lịch sử, không tuyệt đối. Cultural relativism: đúng sai tùy văn hóa, không văn hóa nào hơn.
- Teleological ethics (consequentialist): đúng sai theo hậu quả, lợi ích hay thiệt hại; "telos" là đích đến. Utilitarianism là một dạng: điều tốt lớn nhất cho nhiều người nhất.
- Deontological ethics (non-consequential): đúng sai theo việc tuân thủ quy tắc, nghĩa vụ, không theo hậu quả; giá trị phổ quát như trung thực, công lý.