Ghi nhận doanh thu
- Doanh thu ghi khi đã kiếm được (quyền kiểm soát đã chuyển giao), không phải khi thu tiền; thu trước thì ghi unearned revenue (nợ phải trả), giao hàng đến đâu ghi doanh thu đến đó. Doanh thu trình bày thuần sau hàng trả lại, chiết khấu.
- Năm bước (IFRS 15, US GAAP hội tụ): xác định hợp đồng → xác định performance obligation riêng biệt → xác định transaction price → phân bổ giá cho từng obligation → ghi doanh thu khi hoàn thành obligation.
- Hợp đồng chỉ tồn tại khi khả năng thu tiền là probable: IFRS là more likely than not, US GAAP là likely to occur (ngưỡng cao hơn).
- Hoàn thành theo thời gian nếu: khách hưởng lợi ngay khi làm; khách kiểm soát tài sản đang tạo; tài sản không có công dụng thay thế và có quyền đòi tiền phần đã làm. Tiến độ đo theo đầu vào (chi phí đã phát sinh ÷ tổng chi phí) hoặc đầu ra.
- Hợp đồng dài hạn: doanh thu kỳ = tỷ lệ hoàn thành lũy kế × giá hợp đồng − doanh thu đã ghi các kỳ trước. Ví dụ $10m, chi phí $4m rồi $2m trên $8m: $5m năm 1, $2.5m năm 2.
- Agent ghi doanh thu thuần (hoa hồng), principal ghi doanh thu gộp: lợi nhuận gộp như nhau, gross profit margin khác ($1,000 vé: 100% so với 10%).
- Franchise fee ghi deferred rồi phân bổ theo thời hạn hợp đồng; royalty ghi khi đến hạn trả. License "as is" ghi ngay; license có cập nhật liên tục hoặc dịch vụ đám mây ghi dần. Bill-and-hold ghi doanh thu trước khi giao nếu đủ bốn tiêu chí IFRS.
- Contract asset: đã ghi doanh thu nhưng quyền đòi tiền còn điều kiện; contract liability: nhận tiền trước. Chi phí giành hợp đồng (hoa hồng) phải capitalize.
Ghi nhận chi phí và capitalization
- Ba cách: matching (giá vốn, bảo hành, nợ khó đòi ước tính ngay kỳ bán), ghi ngay (period cost), capitalize rồi khấu hao. Ghi chi phí muộn là aggressive, sớm là conservative.
- Capitalize khi khoản chi mang lại lợi ích nhiều kỳ; giá gốc gồm chi phí đưa tài sản vào sử dụng (vận chuyển, thuế, lắp đặt); đại tu kéo dài tuổi thọ capitalize; đào tạo, bảo dưỡng expense.
- So với expense, capitalize cho: năm đầu net income, ROA, ROE, CFO cao hơn; tài sản, vốn chủ cao hơn; CFI thấp hơn; asset turnover, debt ratio, debt-to-equity thấp hơn; lợi nhuận ít biến động; các năm sau net income và ROE thấp hơn. Tổng qua vòng đời như nhau.
- Capitalized interest: cộng vào giá gốc tài sản tự xây, đi qua depreciation hoặc giá vốn, nằm trong CFI. Interest coverage điều chỉnh = (EBIT + khấu hao của capitalized interest các năm trước) ÷ (lãi vay + capitalized interest năm nay); Willock: 2.0 → 1.7.
- IFRS: research luôn expense, development capitalize khi đủ điều kiện. US GAAP: R&D expense; phần mềm để bán capitalize sau technological feasibility. Điều chỉnh bên capitalize: chi phí kỳ vào income statement, bỏ amortization cũ, loại tài sản, chuyển từ CFI sang CFO.
Khoản mục không thường xuyên và thay đổi kế toán
- Unusual or infrequent items (bán tài sản, impairment, tái cơ cấu): trong income from continuing operations, trước thuế.
- Discontinued operations: tách biệt về vật chất và hoạt động; trình bày sau thuế, dưới income from continuing operations; lỗ ước tính ghi tại measurement date, lãi chỉ ghi khi bán xong; loại ra khi dự báo.
- Thay đổi chính sách kế toán và sửa sai sót: retrospective (lập lại kỳ trước). Thay đổi ước tính: prospective, không lập lại. Modified retrospective (chuẩn mực doanh thu): điều chỉnh số dư đầu kỳ lợi nhuận giữ lại.
EPS
- Basic EPS = (Net income − Preferred dividends) ÷ Weighted average number of common shares. Không trừ cổ tức phổ thông.
- Stock dividend, split điều chỉnh ngược về đầu kỳ cho mọi cổ phiếu trước sự kiện. Johnson: 11,000 + 3,300 − 1,000 = 13,300; EPS = $9,000 ÷ 13,300 = $0.68.
- Diluted EPS = [NI − Pref div + Convertible pref div + Convertible debt interest × (1 − t)] ÷ [Weighted average shares + cổ phiếu từ chuyển đổi + cổ phiếu tăng ròng từ quyền chọn]. Chỉ đưa vào chứng khoán dilutive, xét từng loại; diluted EPS ≤ basic EPS.
- Kiểm tra nhanh: cổ tức ưu đãi ÷ cổ phiếu chuyển đổi, hoặc lãi × (1 − t) ÷ cổ phiếu chuyển đổi, nhỏ hơn basic EPS thì dilutive (ZZZ $0.64; YYY $0.29).
- Treasury stock method: chỉ khi EP < giá bình quân; cổ phiếu tăng ròng = [(AMP − EP) ÷ AMP] × N. XXX: 25,000 cổ phiếu, diluted EPS $2.29.
Common-size và tỷ số
- Common-size income statement chia mọi dòng cho doanh thu, loại bỏ quy mô; dùng cho time-series và cross-sectional analysis. Thuế chia cho lợi nhuận trước thuế = effective tax rate.
- Gross profit margin = Gross profit ÷ Revenue; Net profit margin = Net income ÷ Revenue; thêm operating profit margin, pretax margin. Khác biệt hóa sản phẩm cho gross margin cao hơn (South 80% so với North 30%).