Public trust và public interest
- Public: xã hội nói chung, không riêng khách hàng hay cổ đông.
- Public trust: mức độ công chúng tin kế toán viên, tức niềm tin của xã hội vào integrity, độ tin cậy và năng lực của người làm nghề. Thị trường và nền kinh tế cần niềm tin này; hành xử có đạo đức là cốt lõi để giữ public trust.
- Hành động vì public interest: ra quyết định và hành động để xã hội nói chung được lợi, thay vì phục vụ lợi ích của cá nhân hay nhóm riêng. Public benefit, public good, common good cùng nghĩa.
- Public interest khác "điều công chúng tò mò": chuyện đời tư của người nổi tiếng hấp dẫn người đọc nhưng xã hội không được lợi.
- Nhà nước, doanh nghiệp và cá nhân đều có thể hành động vì public interest. Public interest có lúc mâu thuẫn với lợi ích của tổ chức nơi kế toán viên làm việc.
- Public interest thiên về tránh tác động xấu, bảo vệ phúc lợi công chúng, thường gắn với tuân thủ luật; social responsibility là đóng góp tự nguyện, thường vượt mức luật đòi hỏi. Ranh giới giữa hai khái niệm khá mờ.
Kế toán viên hành động vì public interest
- Nghĩa vụ này giữ uy tín, độ tin cậy của nghề và buộc kế toán viên quyết định có đạo đức, minh bạch, có lợi cho công chúng.
- ICAEW Code 100.1 A1: chấp nhận trách nhiệm hành động vì public interest là dấu hiệu phân biệt nghề kế toán; trách nhiệm của kế toán viên không chỉ là đáp ứng nhu cầu của một khách hàng hay của tổ chức nơi làm việc.
- Cấp toàn nghề: ICAEW đặt chuẩn mực, đào tạo, hướng dẫn. Cấp cá nhân (Code 100.6 A1): giữ fundamental principles và tuân thủ yêu cầu cụ thể của ICAEW Code of Ethics, theo tinh thần chứ không chỉ câu chữ, tránh hành vi làm mất uy tín nghề.
- Code 100.6 A3: tuân thủ Code chưa chắc lúc nào cũng làm tròn trách nhiệm vì public interest. Trường hợp ngoại lệ, tuân thủ có thể không vì public interest hoặc dẫn tới kết quả không tương xứng: tham vấn tổ chức nghề nghiệp hoặc cơ quan quản lý.
- Sửa đổi ICAEW Code 2025: 111.1 (phải hành động phù hợp, không dừng ở tuân thủ quy tắc); 120.5 A1 (inquiring mind); 120.12 (nhận biết ảnh hưởng của bias và văn hóa tổ chức tới quyết định đạo đức).
- Ba con đường khác: tác động tích cực vào chiến lược và hoạt động của doanh nghiệp; nắm bắt thái độ đang thay đổi của công chúng (tính bền vững, aggressive tax planning); làm tròn nghĩa vụ báo cáo theo luật (money laundering, modern slavery).
- Aggressive tax planning: dựng phương án để không nộp thuế, có thể hợp pháp nhưng đi ngược ý định của luật, thường khai thác tính linh hoạt của regulation về thuế. Xã hội không còn coi đó là hành vi có đạo đức.
- Tax planning, tax avoidance, tax evasion và chuẩn mực ứng xử của nghề kế toán về thuế: học ở chương 23.
Ứng xử nghề nghiệp bảo vệ công chúng và đồng nghiệp
- Xã hội giao vai trò cho kế toán viên vì kỳ vọng họ hành xử chuyên nghiệp; kỳ vọng đó là năm fundamental principles: integrity, objectivity, professional competence and due care, confidentiality, professional behaviour.
- Tuân thủ ICAEW Code of Ethics là cách chính để hành động vì public interest, tức bảo vệ công chúng.
- Confidentiality bảo vệ cả công chúng và đồng nghiệp. Tuân thủ luật, tránh làm mất uy tín nghề giữ danh tiếng của nghề, bảo vệ đồng nghiệp. Objectivity giữ công việc vô tư, công bằng, bảo vệ lợi ích của mọi stakeholder.
Professional scepticism
- Định nghĩa: đánh giá thông tin, ước tính và lời giải thích bằng tư duy phê phán, với tinh thần đặt câu hỏi, cảnh giác với điều kiện báo hiệu misstatement do error hoặc fraud. Kiểm chứng, không chấp nhận theo bề ngoài.
- Bảy thói quen: hỏi khi không rõ, không khớp, bất thường; nhận thức error và fraud có thể xảy ra; hiểu nguồn và độ tin cậy; hiểu bản thân dữ liệu (kể cả dữ liệu từ machine learning); chất vấn suy nghĩ của mình và người khác; sẵn sàng điều tra; để ý bias.
- Điều kiện làm tăng rủi ro error, fraud: kết quả kinh doanh kém, áp lực phải đạt chỉ tiêu, nhân sự vắng mặt.
- Inquiring mind (Code 120.5 A1): xem xét nguồn, mức độ liên quan, mức đầy đủ của thông tin theo bản chất, phạm vi, đầu ra của công việc; cởi mở và cảnh giác với nhu cầu điều tra thêm hoặc hành động khác. Áp dụng cho mọi kế toán viên; kiểm toán, soát xét, assurance engagement đòi thêm professional scepticism (gồm đánh giá bằng chứng một cách phê phán).
- Critical thinking: phân tích, đánh giá vấn đề khách quan, lý trí, giữ đầu óc tỉnh táo khi nhận định; tự hỏi mình có hiểu không, điều đó có khớp với điều đã biết không.
- Ba lý do quan trọng: phát hiện error và fraud; thông tin tài chính đáng tin hơn; nâng chất lượng kiểm toán, assurance engagement và cần để tuân thủ chuẩn mực kiểm toán.
- Chuẩn mực kiểm toán bắt buộc áp dụng professional scepticism khi lập kế hoạch và thực hiện kiểm toán, assurance engagement.
Professional judgement
- Định nghĩa: vận dụng những gì đã được đào tạo, kiến thức chuyên môn, kỹ năng và kinh nghiệm phù hợp với sự việc và hoàn cảnh, gồm bản chất và phạm vi công việc, các lợi ích và mối quan hệ liên quan. Nói gọn: xét sự việc trong bối cảnh để quyết định có căn cứ.
- Cần trong mọi việc, không riêng đánh giá kỹ thuật; không bảo đảm luôn ra kết luận đúng.
- Nguồn hỗ trợ: ICAEW Code of Ethics; ICAEW "Ethical problems – framework for resolution"; hỏi ý kiến người khác trong tổ chức, those charged with governance, tổ chức nghề nghiệp, cơ quan quản lý, luật sư.
- Việc vượt quá năng lực: quyết định làm gì tiếp vẫn là trách nhiệm của kế toán viên. Bốn bước: nhận ra giới hạn (professional competence and due care); xin hướng dẫn (đồng nghiệp, hỗ trợ kỹ thuật, ICAEW Technical and Ethics helpline); học thêm; làm cùng hoặc chuyển cho chuyên gia.
- Ghi lại quá trình ra quyết định: đã xin hướng dẫn thế nào, nguồn đã tham khảo, lý do chọn hướng xử lý.