Bias và cognitive bias
- Bias: ủng hộ hoặc phản đối một người, một việc theo cách không công bằng, vì để ý kiến cá nhân chi phối judgement (Cambridge Dictionary).
- Bias tác động hai đường: bias của chính kế toán viên (có ý thức hoặc vô thức) và bias của người cung cấp thông tin.
- Cần nhận ra và giảm bias khi giải quyết vấn đề, hình thành judgement, đi tới kết luận và truyền đạt thông tin cho stakeholder.
- Cognitive bias: judgement sai do não dùng lối tắt để xử lý nhanh; sinh ra từ tiềm thức nên thường rất khó khắc phục.
- Ba hậu quả với kế toán viên: làm yếu professional scepticism (nhận thông tin theo bề ngoài), giảm chất lượng professional judgement, làm lệch cách kiểm toán viên thu thập, diễn giải thông tin và xem xét tiếp các giải thích khách hàng đưa ra.
- Sáu loại cognitive bias được thi: affinity, anchoring, availability, confirmation, framing, rush to solve. Data bias học ở phần data ethics.
Sáu loại cognitive bias
- Affinity bias: ưu ái người giống mình, giống trải nghiệm của mình, hoặc điều mình biết rõ.
- Anchoring bias: dựa quá nhiều vào thông tin nhận được đầu tiên; điều chỉnh sau đó không đủ nên kết quả lệch về phía mỏ neo.
- Availability bias: quyết định theo thông tin dễ có, dễ nhớ nhất thay vì mọi thông tin liên quan.
- Confirmation bias: tìm, diễn giải, để ý và nhớ thông tin theo hướng xác nhận niềm tin hay kỳ vọng sẵn có; xem nhẹ bằng chứng trái chiều.
- Framing bias: quyết định theo cách trình bày thông tin, không theo nội dung; người ta thường chọn phương án được nói như khoản được hơn khoản mất dù kết quả như nhau.
- Rush to solve bias: quyết định vội, chưa xét hết thông tin và hệ quả, thường do áp lực thời gian; dễ kéo theo bias khác.
- Anchoring bắt đầu từ thông tin đầu tiên; confirmation bắt đầu từ niềm tin có từ trước.
Giảm cognitive bias và unconscious bias
- Ba cách của Kahneman: thừa nhận cognitive bias tác động tới mọi người; làm chậm quá trình ra quyết định; suy nghĩ có chủ đích hơn.
- Ba cách khác: áp professional scepticism vào chính judgement của mình (xét điều ngược lại, tự giải thích vì sao có thể sai); tìm ý kiến từ nhóm người đa dạng; dùng công cụ ra quyết định có cấu trúc như checklist.
- Sửa đổi ICAEW Code of Ethics năm 2025: nhấn mạnh nhận biết bias có thể có khi dùng professional judgement; đoạn 120.12 nhấn mạnh ảnh hưởng của bias và văn hóa tổ chức tới quyết định đạo đức. Ví dụ về bias và cách giảm tác động: chương 21 đến 24.
- Unconscious bias (nghĩa riêng): phân biệt đối xử và định kiến tự động, không chủ ý, dựa trên chủng tộc, giới tính, xu hướng tính dục, sắc tộc, tuổi tác, tình trạng khuyết tật.
- Unconscious bias ngấm vào văn hóa tổ chức, có khi từ lãnh đạo cấp cao; gây đối xử bất bình đẳng, nhất là với phụ nữ và người dân tộc thiểu số; cản trở mục tiêu của tổ chức và kéo dài bất bình đẳng. Hội thảo của ICAEW năm 2019: 79% người dự từng gặp unconscious bias ở nơi làm việc.
- Chống unconscious bias bằng chính sách diversity, equality and inclusion được thực thi: đào tạo nhân viên, tuyển dụng công bằng dựa trên bằng chứng, văn hóa nhận thức rõ về bias và có accountability; khớp SDG 5 Gender equality và SDG 10 Reduced inequalities.
Accountability và transparency
- Accountability: có khả năng giải trình những gì đã xảy ra và biến ý định tốt thành hành động có ý nghĩa.
- Ba ý của accountability: buộc giải thích hành động, lựa chọn (thúc đẩy transparency); phải giải thích nên hành xử đúng mực để tránh xấu hổ; luôn có người chịu trách nhiệm và chịu chế tài khi có sự cố. Accountability tạo niềm tin và uy tín với stakeholder.
- Transparency: sẵn sàng để công chúng xem xét, hành động, quyết định và quy trình được người khác nhìn thấy và hiểu được.
- Transparency tạo niềm tin, giúp stakeholder quyết định có hiểu biết, và làm giảm tham nhũng.
Governance và đạo đức
- Governance: hệ thống chỉ đạo và kiểm soát tổ chức để đạt mục tiêu theo cách chấp nhận được và bền vững; khác quản lý, vận hành hằng ngày.
- Governance tốt cần business ethics, accountability, transparency, risk management, internal controls và quy trình hoặc tiêu chí rõ ràng bảo đảm accountability và transparency.
- Ethical governance: tạo văn hóa integrity và tin cậy; quyết định có transparency, từng người chịu trách nhiệm; xét quyền lợi của mọi stakeholder (cổ đông, nhân viên, khách hàng, cộng đồng). Gắn với ethical culture: board of directors hành xử có đạo đức sẽ tác động để cả công ty hành xử có đạo đức.
- Chuỗi việc khi có quyết định mang khía cạnh đạo đức: đánh giá rủi ro, hỏi ý kiến stakeholder, tìm phương án khác, cân nhắc đạo đức, ra quyết định và ghi lại lý do, thực hiện và giám sát.
- Bốn dấu hiệu good governance: phân tích cả lợi ích và rủi ro; làm việc với stakeholder; hành động khớp giá trị công ty; ghi lại quá trình ra quyết định, giữ transparency.