IAS 8 – Chính sách kế toán, thay đổi ước tính kế toán và sai sót (từ 01/01/2027: Cơ sở lập báo cáo tài chính)

01Phạm vi áp dụng

IAS 8 áp dụng khi lựa chọn chính sách kế toán, khi thay đổi chính sách hoặc ước tính và khi điều chỉnh sai sót kỳ trước. Ảnh hưởng thuế của việc điều chỉnh hồi tố xử lý theo IAS 12. Quy định chuyển đổi riêng trong từng chuẩn mực mới được ưu tiên hơn IAS 8.

02Nội dung chính

Lựa chọn chính sách kế toán

Có chuẩn mực điều chỉnh giao dịch thì áp dụng chuẩn mực đó. Nếu không, ban giám đốc dùng xét đoán để xây dựng chính sách cho thông tin thích hợp và đáng tin cậy, lần lượt tham chiếu: chuẩn mực xử lý vấn đề tương tự, rồi định nghĩa và khái niệm trong Khuôn khổ khái niệm. Có thể tham khảo thêm quy định của cơ quan ban hành chuẩn mực khác nếu không mâu thuẫn.

Thay đổi chính sách kế toán

Chỉ được thay đổi khi chuẩn mực yêu cầu, hoặc khi chính sách mới cho thông tin đáng tin cậy và thích hợp hơn. Thay đổi tự nguyện áp dụng hồi tố: điều chỉnh số dư đầu kỳ sớm nhất được trình bày và số so sánh như thể chính sách mới luôn được áp dụng, trừ khi không thể thực hiện được (impracticable).

Thay đổi ước tính kế toán

Từ sửa đổi năm 2021, ước tính kế toán là các giá trị tiền tệ trong báo cáo tài chính chịu sự không chắc chắn về đo lường, như dự phòng nợ phải thu khó đòi, thời gian sử dụng hữu ích, giá trị thanh lý, dự phòng bảo hành. Thay đổi ước tính áp dụng phi hồi tố (prospective): ghi vào kỳ hiện tại và các kỳ sau, không sửa số liệu kỳ trước.

Sai sót kỳ trước

Sai sót kỳ trước là bỏ sót hoặc trình bày sai trong báo cáo kỳ trước do không dùng hoặc dùng sai thông tin đáng tin cậy đã có khi báo cáo được phê duyệt, như lỗi tính toán, áp dụng sai chính sách, gian lận. Sai sót trọng yếu được điều chỉnh hồi tố: trình bày lại số so sánh; nếu sai sót xảy ra trước kỳ sớm nhất được trình bày thì điều chỉnh số dư đầu kỳ của tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu. Doanh nghiệp phải thuyết minh bản chất sai sót và số tiền điều chỉnh cho từng khoản mục.

03Ví dụ minh họa

Công ty E mua một dây chuyền ngày 01/01/2022, nguyên giá 1.200 triệu đồng, ước tính dùng 10 năm, không có giá trị thanh lý, khấu hao đường thẳng 120 triệu đồng/năm. Đầu năm 2026, do công nghệ thay đổi nhanh, công ty đánh giá lại: dây chuyền chỉ dùng thêm 3 năm nữa và có giá trị thanh lý 60 triệu đồng.

Bước 1, giá trị còn lại tại 01/01/2026: 1.200 − 4 × 120 = 720 triệu đồng.

Bước 2, loại thay đổi: thời gian sử dụng và giá trị thanh lý là ước tính kế toán, nên áp dụng phi hồi tố.

Bước 3, khấu hao từ năm 2026: (720 − 60) / 3 = 220 triệu đồng/năm.

Khấu hao 2022–2025 giữ nguyên, không trình bày lại. Còn nếu công ty phát hiện năm 2025 kế toán quên trích khấu hao 120 triệu đồng thì đó là sai sót kỳ trước: trình bày lại số so sánh năm 2025, giảm tài sản và lợi nhuận năm 2025, kéo theo giảm lợi nhuận chưa phân phối đầu năm 2026.

04Những chỗ hay nhầm

• Coi thay đổi thời gian sử dụng hữu ích hay phương pháp khấu hao là thay đổi chính sách. Đây là thay đổi ước tính, áp dụng phi hồi tố.
• Điều chỉnh sai sót kỳ trước vào lãi lỗ năm nay thay vì trình bày lại số so sánh và số dư đầu kỳ.
• Hồi tố khi chuyển từ mô hình giá gốc sang mô hình đánh giá lại của IAS 16. IAS 8 loại trừ riêng trường hợp này: lần đầu áp dụng mô hình đánh giá lại xử lý như đánh giá lại theo IAS 16, không hồi tố.
• Coi ước tính được cập nhật nhờ thông tin mới là sai sót. Ước tính hợp lý tại thời điểm lập báo cáo mà sau này khác đi thì không phải sai sót.

05Cập nhật 2026–2027

• Từ 01/01/2027, theo sửa đổi hệ quả của IFRS 18 (ban hành 4/2024), IAS 8 đổi tên thành Basis of Preparation of Financial Statements (Cơ sở lập báo cáo tài chính) và nhận một số đoạn chuyển từ IAS 1 sang. Phần chính sách, ước tính và sai sót vẫn giữ.
• Sửa đổi trước đó gần nhất là Definition of Accounting Estimates (ban hành 2/2021, hiệu lực 01/01/2023).

06So với chuẩn mực Việt Nam

VAS 29 – Thay đổi chính sách kế toán, ước tính kế toán và các sai sót có cùng nguyên tắc cốt lõi: chính sách và sai sót điều chỉnh hồi tố, ước tính áp dụng phi hồi tố. VAS 29 dựa trên bản IAS 8 cũ nên chưa có định nghĩa ước tính kế toán theo sửa đổi 2021, cũng không có các nội dung chuyển từ IAS 1 sang từ năm 2027.

07Học ở môn ACCA nào

IAS 8 thi ở cả FR và SBR kỳ 9/2026–6/2027; danh sách thi của ACCA đã dùng tên mới Basis of Preparation of Financial Statements. FR hay hỏi phân biệt chính sách, ước tính và sai sót; SBR thường cho một sai sót cần sửa. Xem thêm các môn thi ACCA.